W październiku ma rozpocząć się nowy, finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia program badań przesiewowych w kierunku raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK). Centrum Onkologii w Bydgoszczy, które ma doświadczenie w realizacji pilotażowego programu takich badań, złożyło ofertę w konkursie NFZ.
Jeśli nasza placówka zostanie wybrana do realizacji bezpłatnego programu, pierwsi pacjenci będą mogli zapisać się na badanie na początku października a realizacja programu ruszy w połowie miesiąca.
Rak płuca przez długi czas może rozwijać się bez wyraźnych objawów. Kiedy pojawia się uporczywy kaszel, duszność, ból w klatce piersiowej czy krwioplucie, choroba może być już zaawansowana. Dlatego tak ważne jest wykrywanie zmian jeszcze wtedy, gdy pacjent nie odczuwa żadnych dolegliwości.
„Rak płuca jest chorobą, która może przebiegać bezobjawowo, dopóki nie zacznie naciekać ważnych struktur i nie spowoduje dolegliwości. Wtedy często wykrywamy go już w zaawansowanym stadium. Badania przesiewowe niskodawkową tomografią pozwalają wykryć nowotwór na wcześniejszym etapie, kiedy możliwe jest skuteczne leczenie” – mówi dr Maciej Dancewicz, koordynator Oddziału Klinicznego Chirurgii Klatki Piersiowej i Nowotworów Centrum Onkologii w Bydgoszczy.
Rak płuca – skala problemu
Rak płuca pozostaje jednym z najpoważniejszych wyzwań onkologicznych w Polsce. W Polsce każdego roku rozpoznaje się około 22 tysięcy nowych zachorowań, a niemal tyle samo osób umiera z jego powodu. Rak płuca odpowiada za ponad jedną piątą wszystkich zgonów z powodu chorób nowotworowych.
Prognozy wskazują na możliwość dalszego wzrostu liczby zachorowań – według przywołanych przez NFZ danych w 2029 roku liczba nowych przypadków może sięgnąć około 32,5 tys. rocznie.
Najważniejszym czynnikiem ryzyka pozostaje palenie tytoniu. Szacuje się, że około 85–90 proc. zachorowań na raka płuca wiąże się z paleniem tytoniu. Ryzyko może zwiększać również m.in. narażenie zawodowe na substancje szkodliwe czy bierne palenie.
Problem jest widoczny także w naszym regionie. W 2025 roku w placówkach województwa kujawsko-pomorskiego posiadających umowę z NFZ z powodu raka płuca leczyło się 13 793 pacjentów – informuje dr Agnieszka Bańkowska, dyrektor Kujawsko-Pomorskiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ.
Niskodawkowa tomografia – dokładniej i z niewielką dawką promieniowania
Niskodawkowa tomografia komputerowa to specjalny rodzaj badania tomograficznego, podczas którego wykorzystuje się znacznie niższą dawkę promieniowania niż w standardowej tomografii komputerowej.
„Dawka promieniowania podczas badania jest niewiele większa niż przy klasycznym zdjęciu rentgenowskim, a jednocześnie badanie daje zdecydowanie większą dokładność” – wyjaśnia dr Maciej Dancewicz.
Badanie jest szybkie, nie wymaga podania kontrastu i pozwala dokładnie ocenić płuca oraz inne struktury znajdujące się w obrębie klatki piersiowej.
Co ważne, program badań przesiewowych nie ogranicza się wyłącznie do poszukiwania raka płuca.
„To cały proces, a nie tylko samo wykonanie tomografii. W ramach programu możliwe jest również wykrycie innych chorób. Oceniamy nie tylko miąższ płuc, ale także m.in. śródpiersie, serce czy naczynia wieńcowe” – podkreśla prof. Janusz Kowalewski, dyrektor Centrum Onkologii w Bydgoszczy.
Kto będzie mógł skorzystać z programu?
Program jest skierowany do osób znajdujących się w grupie podwyższonego ryzyka zachorowania na raka płuca, przede wszystkim osób z wieloletnią historią palenia tytoniu.
Z programu będą mogły skorzystać:
- osoby w wieku 55–74 lata, które mają historię palenia tytoniu na poziomie co najmniej 20 paczkolat i palą obecnie lub przestały palić nie wcześniej niż 15 lat temu;
- osoby w wieku 50–54 lata, które mają co najmniej 20 paczkolat, nie palą od ponad 15 lat i jednocześnie mają dodatkowe czynniki ryzyka.
Paczkolata to sposób określania łącznej ekspozycji na papierosy. Przykładowo 20 paczkolat oznacza palenie jednej paczki papierosów dziennie przez 20 lat. Tę samą wartość może oznaczać palenie dwóch paczek dziennie przez 10 lat.
W przypadku osób w wieku 50–54 lat dodatkowe czynniki ryzyka mogą mieć znaczenie przy kwalifikacji do programu. Szczegółowe kryteria określają przepisy dotyczące świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych.
Kwalifikacja będzie odbywała się podczas wizyty lekarskiej, na podstawie oceny spełnienia kryteriów programu.
Program jest dla osób bez objawów
Bardzo ważne jest rozróżnienie badań przesiewowych od standardowej diagnostyki.
Program jest przeznaczony dla osób, które nie mają objawów sugerujących chorobę nowotworową. Jego celem jest wykrycie zmian na bardzo wczesnym etapie, zanim pacjent zacznie odczuwać dolegliwości.
Osoby, u których występują niepokojące objawy, są obecnie diagnozowane albo leczone z powodu raka płuca, powinny korzystać ze standardowej ścieżki diagnostycznej, a nie zgłaszać się do programu przesiewowego.
Szczególnej uwagi wymagają m.in. utrzymujący się lub nasilający kaszel, krwioplucie, duszność, ból w klatce piersiowej, nawracające zapalenia płuc, niewyjaśniona utrata masy ciała czy przedłużająca się chrypka. W takiej sytuacji należy skontaktować się z lekarzem
i rozpocząć diagnostykę, niezależnie od tego, czy pacjent spełnia kryteria programu.
Jak będzie wyglądał udział w programie?
Nowe świadczenie finansowane przez NFZ ma obejmować kilka etapów:
- wizyta kwalifikująca u lekarza – podczas której zostanie ocenione, czy spełnia kryteria udziału w programie;
- badanie NDTK klatki piersiowej – czyli niskodawkowa tomografia komputerowa;
- wizyta wynikowa – podczas której lekarz omówi wynik badania i przedstawi dalsze zalecenia;
- w razie potrzeby kolejne badanie kontrolne NDTK w ramach dalszego monitorowania.
Dalsza ścieżka będzie zależała od wyniku badania – może on być prawidłowy, wątpliwy albo wymagać dalszej diagnostyki.
Program będzie bezpłatny i nie będzie wymagał skierowania. Pacjent będzie mógł zgłosić się do placówki medycznej posiadającej kontrakt z NFZ na realizację programu.
NFZ prowadzi konkursy na realizatorów programu
Aby program mógł rozpocząć działanie, Narodowy Fundusz Zdrowia musi wyłonić placówki, które będą go realizować.
W województwie kujawsko-pomorskim planowanych jest pięciu realizatorów. Postępowanie konkursowe zostało ogłoszone 31 sierpnia 2026 roku. Rozstrzygnięcie konkursu planowane jest na 30 września 2026 roku.
„Chcielibyśmy zawrzeć umowy z 5 placówkami, które będą realizowały program od 12 października br. przez najbliższe 5 lat. Zależy nam, aby pacjenci z naszego województwa mogli jak najszybciej skorzystać z profilaktyki raka płuca. Ale oczywiście wszystko zależy od wyników konkursu” – informuje dr Agnieszka Bańkowska, dyrektor Kujawsko-Pomorskiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ w Bydgoszczy.
Centrum Onkologii w Bydgoszczy złożyło ofertę w konkursie i oczekuje na jego rozstrzygnięcie.
Centrum Onkologii ma doświadczenie w badaniach przesiewowych
Dla Centrum Onkologii w Bydgoszczy nie będzie to zupełnie nowe zadanie. Placówka uczestniczyła już w pilotażowym programie badań przesiewowych w kierunku raka płuca. W ciągu kilku lat przebadano około 4 tysiące mieszkańców regionu, wykryto ponad 30 nowotworów we wczesnym stadium.
„Wykrycie nowotworu we wczesnej fazie decyduje o tym, że leczenie może być bardzo skuteczne, a przy tym stosunkowo proste. Daje pacjentowi realną możliwość wyleczenia z tej choroby” – mówi prof. Janusz Kowalewski, dyrektor Centrum Onkologii w Bydgoszczy.
W przypadku zaawansowanego raka płuca możliwości leczenia są bardziej ograniczone, a szanse na trwałe wyleczenie zdecydowanie mniejsze. Dlatego w programie chodzi przede wszystkim o znalezienie zmian, których pacjent sam nie jest w stanie zauważyć.
„Wnioski z tamtego programu były bardzo ważne. Okazało się, że możemy wykrywać wczesne postacie raka płuca, których nikt wcześniej się nie spodziewał. To daje bardzo dobre efekty leczenia” – podkreśla prof. Kowalewski.
Centrum Onkologii przygotowuje się organizacyjnie do uruchomienia programu. Planowana jest m.in. specjalna ścieżka kwalifikacji pacjentów oraz możliwość przeprowadzania konsultacji również w godzinach popołudniowych, tak aby z programu mogły korzystać także osoby aktywne zawodowo. Ostateczne rozpoczęcie programu w Centrum będzie jednak zależało od wyniku konkursu NFZ.
Nie czekaj na objawy
Rak płuca należy do nowotworów, w przypadku których wczesne wykrycie ma szczególne znaczenie. Wieloletnie palenie papierosów jest najważniejszym czynnikiem ryzyka, ale na rozwój choroby mogą wpływać również bierne palenie czy narażenie zawodowe.
„Większość pacjentów, których leczymy z powodu raka płuca, ma w wywiadzie palenie papierosów. Ale zdarzają się również osoby, które nigdy nie paliły. W przeszłości byliśmy przecież powszechnie narażeni na dym tytoniowy – w pracy, restauracjach czy innych miejscach” – zwraca uwagę dr Dancewicz.
Dlatego osoby spełniające kryteria programu nie powinny czekać, aż pojawi się kaszel czy inny niepokojący objaw. Właśnie brak objawów jest jednym z założeń badań przesiewowych.
Jeśli Centrum Onkologii w Bydgoszczy zostanie wybrane przez NFZ do realizacji programu, szczegółowe informacje dotyczące zapisów, kwalifikacji, terminów i miejsca wykonywania badań zostaną opublikowane na stronie internetowej Centrum oraz w jego kanałach informacyjnych.
W przypadku raka płuca czas ma znaczenie. Wczesne wykrycie choroby może oznaczać większe możliwości skutecznego leczenia i realną szansę na powrót do zdrowia.
