Czy połączenie kilku uzupełniających się metod leczenia może pomóc pacjentom, u których glejak mózgu powrócił? Wyniki badań zespołu dr. hab. n. med. Macieja Harata, prof. PBŚ z Centrum Onkologii w Bydgoszczy dają powody do optymizmu. Podczas dorocznego kongresu Amerykańskiego Towarzystwa Radioterapii Onkologicznej (ASTRO) w Stanach Zjednoczonych nasi specjaliści przedstawili długoterminowe wyniki badania TTaRGeT. U niespotykanej dotąd liczby pacjentów z nawrotem glejaka wielopostaciowego zaobserwowano wieloletnie przeżycie. Teraz naukowcy sprawdzają, czy opracowane podejście rzeczywiście pozwala wydłużyć życie chorych.
Wyniki z Bydgoszczy na międzynarodowym forum
Kongres ASTRO to jedno z najważniejszych wydarzeń naukowych poświęconych radioterapii onkologicznej. Co roku onkolodzy z całego świata przedstawiają tam wyniki swoich najważniejszych badań, a komitet naukowy wybiera spośród zgłoszeń te, które uznaje
za szczególnie warte zaprezentowania.
Badania zespołu prof. Macieja Harata, koordynatora Zakładu Neuroonkologii i Radiochirurgii Centrum Onkologii w Bydgoszczy, zostały zakwalifikowane do prezentacji ustnej i osobnego komentarza w podsumowaniu obiecujących wyników badań wybranych z całej konferencji. To ważne wyróżnienie, ponieważ prezentowane prace podlegają wnikliwej selekcji.
„Każdego roku na taki kongres zgłaszane są badania z wielu ośrodków, które mają coś istotnego do przekazania. Nie wszystkie mogą zostać przedstawione w formie prezentacji ustnej,a jedynie wybrane są wskazywane w podsumowaniu. Dlatego cieszy nas, że nasze wyniki zostały wybrane i zauważone przez Komitet Naukowy” – mówi prof. Maciej Harat.
Znaczenie prezentacji jest tym większe, że przedstawione wyniki obejmują długoterminową obserwację pacjentów. W onkologii nie wystarczy bowiem sprawdzić, czy leczenie przyniosło efekt bezpośrednio po jego zakończeniu. Ważne jest również to, jak długo udaje się kontrolować chorobę i ilu pacjentów żyje przez kolejne lata.
„Mieliśmy już pełne wyniki pięcioletniej obserwacji. To pozwoliło nam spojrzeć na efekty leczenia w dłuższej perspektywie, a nie tylko oceniać to, co dzieje się w pierwszych miesiącach” – podkreśla profesor.
Możliwość zaprezentowania wyników podczas kongresu ASTRO ma znaczenie nie tylko dla zespołu prof. Macieja Harata, ale również dla rozwoju badań naukowych prowadzonych w Bydgoszczy. To okazja, by wyniki pracy naszych naukowców zostały dostrzeżone przez międzynarodowe środowisko specjalistów zajmujących się radioterapią i leczeniem nowotworów.
„Cieszy nas, że nasze badania zostały zauważone przez ludzi ze światowego środowiska naukowego. To ważne potwierdzenie, że praca, którą wykonujemy w Bydgoszczy, jest dostrzegana również poza naszym ośrodkiem. Docenienie jakości badań przez międzynarodowe środowisko naukowe jest potwierdzeniem, idziemy w dobrym kierunku. To dodaje nam skrzydeł i zachęca do kontynuowania tej pracy ”– podkreśla prof. Maciej Harat
Dla Centrum Onkologii w Bydgoszczy to także budowanie pozycji ośrodka, który nie tylko stosuje nowoczesne metody leczenia, ale również prowadzi badania nad ich rozwojem i skutecznością. To ważne, ponieważ postęp w medycynie wymaga zarówno doświadczenia klinicznego, jak i systematycznego sprawdzania nowych rozwiązań w dobrze zaplanowanych badaniach.
Pełny artykuł naukowy opisujący badanie jest na etapie recenzji w czasopiśmie International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics. Prezentacja na kongresie i zainteresowanie środowiska naukowego są jednak ważnymi etapami pracy badawczej.
Dlaczego nawrót glejaka jest tak trudny do leczenia?
Glejak wielopostaciowy to jeden z najbardziej agresywnych nowotworów mózgu. Nawet jeśli początkowe leczenie przynosi dobre efekty, choroba często powraca. Wówczas lekarze muszą ponownie ocenić, jakie metody mogą pomóc pacjentowi.
Jednym z problemów jest sposób, w jaki glejak nacieka okoliczny mózg. Komórki nowotworowe nie zawsze tworzą wyraźnie ograniczoną zmianę. Do tego dochodzą również zmiany po wcześniejszym leczeniu. Guzy te mogą naciekać sąsiednie tkanki mózgu, również poza obszarem, który jest dobrze widoczny nawet w zaawansowanych badaniach obrazowych.
To sprawia, że leczenie wymaga szczególnej precyzji. Lekarze muszą możliwie dokładnie określić, gdzie znajduje się aktywna tkanka nowotworowa, i zaplanować terapię tak, aby oddziaływać na guz, jednocześnie oszczędzając zdrowe struktury mózgu.
„Dotychczasowe możliwości leczenia tych pacjentów były ograniczone, a rokowanie złe. Dlatego szukamy sposobów, które pozwolą lepiej wykorzystać dostępne metody i poprawić wyniki leczenia” – wyjaśnia prof. Harat.
Badanie TTaRGeT jest jednym z elementów tych poszukiwań.
Dwie metody leczenia połączone w jednym planie
W badaniu TTaRGeT zespół zastosował połączenie dwóch metod terapeutycznych i jednej diagnostycznej w ramach jednego ściśle określonego schematu postępowania: radiochirurgii stereotaktycznej, terapii polami elektrycznymi, określanej skrótem TTFields
oraz obrazowania molekularnego FET-PET wykonywanego według własnej metodologii.
Radiochirurgia stereotaktyczna to bardzo precyzyjna forma leczenia promieniowaniem. W uproszczeniu można powiedzieć, że pozwala skierować wysoką dawkę promieniowania na dokładnie zaplanowany obszar, zamiast napromieniać dużą część mózgu.
W zależności od sytuacji klinicznej leczenie może odbywać się podczas jednej sesji lub kilku sesji.
Terapia TTFields wykorzystuje natomiast specjalne urządzenie wytwarzające naprzemienne pola elektryczne. Pola te zakłócają proces podziału komórek nowotworowych. Terapia wymaga regularnego stosowania urządzenia zgodnie z zaleceniami zespołu leczącego.
Kluczowe w podejściu bydgoskiego zespołu jest nie tylko połączenie obu metod, ale także dokładne zaplanowanie miejsca, w które ma być skierowane promieniowanie.
Właśnie dlatego wykorzystano badanie PET z zastosowaniem znacznika 18F-FET.
Jak lekarze mogą dokładniej zobaczyć zasięg nowotworu?
Pacjenci z pewnością znają badanie rezonansu magnetycznego (MRI), które odgrywa bardzo ważną rolę w diagnostyce i kontroli glejaków. Pozwala ono zobrazować budowę mózgu i wykryć zmiany, które mogą wskazywać na obecność nowotworu.
Jednak obraz widoczny w rezonansie nie zawsze pokazuje cały obszar aktywnej choroby. Dodatkowych informacji może dostarczyć FET-PET – badanie obrazowe, które pomaga ocenić aktywność metaboliczną tkanki nowotworowej.
Można to porównać do oglądania tego samego miejsca z dwóch perspektyw: rezonans pokazuje przede wszystkim, jak wygląda tkanka, a FET-PET dostarcza dodatkowych informacji o jej aktywności. Oba badania mogą się więc uzupełniać.
Wcześniejsze prace zespołu prof. Harata wskazywały, że obszary podejrzane o aktywną chorobę mogą być widoczne w FET-PET również poza granicami zmiany zaznaczonej w samym tylko rezonansie magnetycznym. Ważne aby PET był wykonany w odpowiednich punktach czasowych tak aby wskazał najbardziej precyzyjnie obszary choroby.
„Chodzi o to, żeby możliwie precyzyjnie określić zasięg nowotworu. Musimy wiedzieć nie tylko, co obejmujemy napromienianiem, ale również czy poza tym obszarem mogą znajdować się komórki nowotworowe” – tłumaczy profesor.
Takie podejście ma szczególne znaczenie w przypadku glejaka, który może naciekać okoliczne tkanki. Dokładniejsze określenie obszaru choroby może pomóc w lepszym zaplanowaniu leczenia. Nie oznacza jednak, że obrazowanie pozwala wykryć każdą komórkę nowotworową ani że samo w sobie gwarantuje powodzenie terapii. Jednak wciąż spodziewamy się że pojedyncze komórki będą poza naszym celem wyznaczonym do radiochirurgii i tutaj szczególną wartość widzimy w metodzie TTFields. Wzmacnia ona również efekt miejscowy radiochirurgii.
Co pokazały wyniki badania?
W długoterminowej analizie badania TTaRGeT przedstawionej na kongresie w Stanach Zjednoczonych uwzględniono 35 pacjentów z nawrotowym glejakiem wielopostaciowym typu IDH wild-type, czyli bez mutacji w genach IDH.
Najważniejsze wyniki były następujące:
- 16,8 miesiąca – mediana przeżycia całkowitego od momentu włączenia do badania.
- Dobra tolerancja leczenia
- Niemal połowa chorych u których rozpoznana wznowa nie przekraczała 10cm3 przeżyła min. 4 lata
Co oznaczają te liczby?
W żadnym dotychczas prezentowanym badaniu dotyczącym nawrotów glejaka nie uzyskano zbliżonych rezultatów. Wyniki te określano jako bardzo obiecujące a jakość życia pacjentów żyjących wiele lat budzi uzasadniony entuzjazm.
„Cieszy nas, że obserwujemy pacjentów, którzy przeżyli dłużej. Ale naszym zadaniem jest teraz dokładnie sprawdzić, to w badaniu z grupą kontrolną i u kogo takie postępowanie może przynieść największą korzyść” – zaznacza prof. Harat.
Czy wielkość guza ma znaczenie?
Analiza wykazała również interesującą zależność dotyczącą wielkości obszaru przeznaczonego do napromieniania.
Wśród pacjentów, u których objętość wznowy do napromieniania była mniejsza niż 10 cm³, odsetek przeżycia po 30 miesiącach wyniósł 50,3 proc. W grupie z większą objętością było to 15 proc. Różnica była istotna statystycznie.
Wynik sugeruje, że wielkość obszaru wymagającego napromieniania może mieć znaczenie dla rokowania. Nie dowodzi jednak, że zmniejszenie tego obszaru samo w sobie poprawi przeżycie. Pacjenci z mniejszymi zmianami mogą różnić się od pozostałych także pod innymi względami.
„Widzimy, że wcześniejsze wykrycie wznowy i mniejszy obszar choroby mogą mieć znaczenie. To ważna wskazówka, którą chcemy dalej analizować. Musimy jednak sprawdzić, jak poszczególne czynniki wpływają na wyniki leczenia” – mówi prof. Harat.
Dlaczego te wyniki nie oznaczają jeszcze zmiany standardu leczenia?
TTaRGeT było prospektywnym badaniem fazy II, ale nie obejmowało randomizowanej grupy kontrolnej. Oznacza to, że nie porównywano w nim losowo przydzielonych grup pacjentów otrzymujących różne schematy leczenia.
Bez takiego porównania trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, jaka część zaobserwowanego efektu wynikała z połączenia metod, a jaka mogła być związana z innymi cechami pacjentów.
Profesor zwraca uwagę, że właśnie dlatego konieczna jest kontynuacja projektu.
„To dopiero zwiastun. Nie możemy jeszcze mówić o zmianie praktyki klinicznej, ponieważ w tym badaniu nie było grupy kontrolnej. Musimy sprawdzić, czy obserwowane wyniki rzeczywiście wynikają z zastosowanego leczenia” – podkreśla.
Jak dodaje, ważna jest również jakość przeprowadzonych analiz i możliwość ich dalszej weryfikacji przez innych naukowców.
„Cieszy nas, że zwrócono uwagę na jakość badań i że uznano je za warte kontynuowania. To ważny sygnał dla zespołu, ale ostateczną odpowiedź na pytanie o skuteczność przyniosą dopiero kolejne etapy badań” – mówi prof. Harat.
TARRGET 2.0 – kolejny krok w poszukiwaniu skuteczniejszego leczenia
W Centrum Onkologii w Bydgoszczy prowadzone jest badanie stanowiące kontyunuacje tego projektu czyli – TARRGET 2.0. Jego celem jest właśnie sprawdzenie, czy dodanie radiochirurgii stereotaktycznej planowanej na podstawie FET-PET do terapii TTFields poprawia wyniki leczenia w porównaniu z samym stosowaniem TTFields.
Tym razem badanie ma charakter randomizowany. Pacjenci są losowo przydzielani do porównywanych grup, co pozwala rzetelniej ocenić, czy różnice w wynikach są związane z zastosowanym leczeniem.
Naukowcy będą analizować nie tylko przeżycie, ale również czas do pogorszenia choroby, znaczenie wybranych czynników biologicznych i genetycznych oraz jakość życia pacjentów.
„Po to kontynuujemy te badania, żeby móc powiedzieć pacjentom więcej. Chcemy ocenić,u kogo połączenie tych metod rzeczywiście zwiększa skuteczność leczenia i poprawia przeżycie” – wyjaśnia prof. Harat.
Badania tego rodzaju wymagają czasu. Po zakończeniu rekrutacji konieczna jest odpowiednio długa obserwacja, a następnie szczegółowa analiza wyników. Dopiero wtedy będzie można odpowiedzieć na pytanie, czy nowy sposób postępowania powinien znaleźć szersze zastosowanie w leczeniu nawrotowego glejaka.
Nadzieja, która wymaga dalszych dowodów
Wyniki zaprezentowane na kongresie ASTRO pokazują, że zespół Centrum Onkologii w Bydgoszczy rozwija kierunek badań, który może mieć znaczenie dla pacjentów z nawrotowym glejakiem wielopostaciowym. Połączenie precyzyjnego obrazowania, radiochirurgii stereotaktycznej i terapii polami elektrycznymi Zainteresowanie na zjazdach światowych(badania były prezentowane wcześniej także na zjeździe w Wiedniu i Nowym Jorku) pokazują że jest to obecnie jedna z najbardziej obiecujących strategii związanych z leczeniem glejaków.
Najważniejsze pozostaje jednak potwierdzenie, czy metoda rzeczywiście daje lepsze wyniki niż samo stosowanie TTFields. Temu służy badanie TARRGET 2.0.
„W medycynie nie wystarczy, że wyniki wyglądają obiecująco. Musimy mieć pewność, że potrafimy rzetelnie ocenić skuteczność leczenia. Dlatego prowadzimy kolejne badania i zbieramy dane, które pozwolą nam odpowiedzialnie odpowiedzieć na pytania ważne dla pacjentów” – podsumowuje prof. Maciej Harat.
Dla chorych i ich rodzin oznacza to przede wszystkim, że poszukiwanie skuteczniejszych metod leczenia trwa. Każde dobrze zaprojektowane badanie przybliża naukowców do lepszego zrozumienia choroby i ustalenia, którzy pacjenci mogą odnieść największą korzyść z określonego postępowania.
Autor: Małgorzata Rogatty